Có một câu hỏi mà mỗi khi nhắc đến những dòng tranh Tết thất truyền, người ta thường tránh trả lời vội bởi khi một dòng tranh từng rời khỏi đời sống suốt nhiều thập kỷ, điều gì thực sự mất theo?
Không chỉ là giấy, là mực, là khuôn gỗ đã mòn theo năm tháng. Thứ mất đi sâu hơn là cả một nhịp sống từng xoay quanh Tết Việt, một mùa xuân từng được nở ra bằng hình ảnh và cách người Việt xưa nhìn thế giới bằng cái đẹp rất chậm, rất hiền và rất sâu.
Để hiểu vì sao sự biến mất ấy để lại nhiều tiếc nuối đến vậy, có lẽ cần quay lại nhịp sống xưa khi mà tranh Tết không chỉ để treo trang trí mà để sống cùng. Từ thói quen treo tranh từ tháng Chạp cho đến ký ức về một ngôi làng từng đỏ rực mỗi độ xuân về.
Cùng Nét Việt Nam tìm hiểu về dòng tranh Tết đã từng thất truyền của Việt Nam nhé!
Khi tranh Tết từng là một phần của đời sống, không phải di sản
Ngày xưa, tranh Tết không nằm trong bảo tàng hay những trang sách nghiên cứu. Chúng hiện diện rất gần, trên vách đất, trên cột gỗ, cạnh bàn thờ, ở đúng tầm mắt của cả gia đình suốt những ngày đầu năm. Tranh ở đó không để ngắm qua loa mà để cùng sinh hoạt, cùng hiện diện trong nhịp sống thường ngày của Tết. Người Việt quan niệm rằng treo tranh không phải để thưởng thức nghệ thuật theo nghĩa xa vời. Họ treo tranh để cùng sống với tranh: sống cùng lời chúc no đủ, sống cùng mong cầu bình an và sống cùng cảm giác rất thật rằng Tết đã bước vào nhà.
Vì thế, khi những dòng tranh Tết dần rời khỏi đời sống, điều mất đi trước tiên không phải là một kỹ thuật in hay một khuôn gỗ cổ. Thứ biến mất sâu hơn là một thói quen sống, một cách người Việt từng đón Tết bằng hình ảnh, bằng niềm tin và bằng sự hiện diện lặng lẽ của cái đẹp truyền thống
Có những dòng tranh đã rời khỏi đời sống
Lịch sử mỹ thuật dân gian Việt Nam từng có nhiều dòng tranh Tết hơn chúng ta vẫn nghĩ. Nhưng không phải dòng tranh nào cũng tồn tại rộng rãi hay kéo dài qua nhiều thế kỷ. Có những dòng tranh chỉ gắn với một vùng làng nhỏ, một không gian sinh hoạt rất riêng rồi mờ dần đi theo những biến động của thiên tai, chiến tranh và đổi mới xã hội.
Như tranh Hàng Trống từng một thời phổ biến trong không gian Tết của kinh kỳ nhưng theo nhịp sống đô thị hóa, tranh Hàng Trống đã dần rút lui khỏi đời sống thường nhật để tồn tại nhiều hơn trong nghiên cứu và trưng bày. Còn đối với tranh Kim Hoàng thì tranh Kim Hoàng đã từng trải qua một quãng đứt mạch kéo dài hơn 70 năm sau biến cố lịch sử và tưởng chừng chỉ còn lại trong ký ức của những người làng Kim Hoàng.
Bên cạnh đó cũng còn những dòng tranh địa phương khác đã từng xuất hiện trong phạm vi rất hẹp. Khi chợ tranh không còn họp, khi người cuối cùng biết nghề không còn truyền lại thì chúng sẽ lặng lẽ biến mất mà không để lại chút dấu vết nào.
Không có thời điểm nào cụ thể để gọi tên sự thất truyền. Chỉ là qua từng mùa Tết, tranh Tết xuất hiện ít dần rồi vắng hẳn. Để lại khoảng trống mà chỉ khi nhìn lại, người ta mới nhật ra có những dòng tranh Tết đã đi vào im lặng từ lúc nào không hay.
Tranh mất đi nhưng ký ức thì ở lại
Điều đáng nói không phải là tranh Tết đã vắng bóng khỏi đời sống mà là ký ức về tranh vẫn còn hiện diện rõ ràng trong con người. Nó nằm trong ánh mắt của người già mỗi khi nhắc đến Tết xưa.
Khi câu chuyện thường bắt đầu bằng hai chữ quen thuộc “hồi xưa”, rồi chậm lại ở những chi tiết: màu giấy đỏ treo kín vách nhà, con gà trống in đen nổi bật giữa nền son, mùi hồ điệp phảng trong những ngày cuối năm. Có những người đã không còn nhớ chính xác bức tranh vẽ gì nhưng vẫn nhớ cảm giác ấm áp khi nhìn vào vách nhà mỗi sáng vào những ngày cuối năm.
Những ký ức ấy không đủ liền mạch để phục dựng trọn vẹn một dòng tranh đã đứt mạch. Chúng thiếu khuôn khắc, thiếu công thức pha màu, thiếu cả những bàn tay từng làm nghề. Nhưng chính sự không trọn vẹn ấy lại khiến ký ức ở lại theo một cách rất bền, như một dấu lặng trong trí nhớ, mỗi năm chỉ hiện lên một lần khi Tết về.
Chính từ nỗi khắc khoải ấy, hành trình hồi sinh của những dòng tranh Tết thất truyền mới bắt đầu. Với những nghệ nhân chọn gắn bó cả chục năm để lần tìm lại từng sắc màu đã mất, từ đó là sự thôi thúc đến từ ký ức làng, từ những câu chuyện nghe đi nghe lại từ thuở nhỏ.
Và với Gen Z hôm nay, nỗi khắc khoải ấy hiện diện theo cách khác: trong mong muốn được chạm vào cái đẹp truyền thống, được hiển vì sao ông bà từng treo tranh mỗi dịp Tết và được nối lại một mạch văn hóa tưởng đã đứt đoạn từ rất lâu.
Thất truyền không có nghĩa là vô nghĩa
Và chính từ lớp trầm tích văn hóa âm thầm ấy, có những dòng tranh không hoàn toàn biến mất. Chúng lặng lẽ nằm trong ký ức của một vùng đất, trong câu chuyện của người làng, trong cảm giác Tết từng rất khác mà nhiều thế hệ không gọi tên được. Tranh Kim Hoàng chính là nhờ vậy mà hồi sinh.
Suốt hơn 70 năm, tranh Kim Hoàng từng rời khỏi đời sống, không còn xuất hiện trên vách nhà mỗi độ xuân về. Nhưng nó chưa bao giờ biến mất hoàn toàn khỏi ký ức của làng. Màu đỏ giấy điều, hình gà trống, lợi nái, đấu vật, thánh gióng cưỡi mây hay tiên cưỡi hạc,… vẫn được nhắc lại trong những câu chuyện cũ, như một phần quá khứ chưa kịp khép lại.
Và khi nghệ nhân Đào Đình Chung quyết định lần lại từng dấu vết đã mất, hành trình ấy không chỉ là phục dựng một dòng tranh mà là đánh thức ký ức tập thể từng lắng sâu trong lớp trầm tích văn hóa của làng Kim Hoàng.
Sự trở lại của tranh Kim Hoàng vì thế không phải là một phép màu bất ngờ mà là kết quả của một nỗi khắc khoải đã âm ỉ từ rất lâu: Nỗi khắc khoải về một dòng tranh Tết từng rất đẹp, từng rất gần với đời sống, không nên chỉ tồn tại như một ký ức dang dở.
Tranh Tết Kim Hoàng – sự trở lại từ ký ức Tết Việt
Giữa những dòng tranh Tết thất truyền, tranh Kim Hoàng hiện lên như một trường hợp hiếm hoi có cơ hội quay lại với đời sống.
Không phải vì nó đẹp hơn hay đặc biệt hơn những dòng tranh đã mất khác mà vì vẫn còn đủ những mảnh ký ức rời rạc, vẫn còn được ghi lại trong những ghi chép của người Pháp và có một con người vẫn kiên trì để lần theo con đường đã gần như bị xóa mờ.
Sự phục hồi của tranh Kim Hoàng không đơn thuần là việc khôi phục kỹ thuật in ấn hay dựng lại một vài bản khắc. Đó là quá trình lần tìm lại ký ức của một ngôi làng, của một mùa Tết từng rực đỏ giấy điều, của một dòng tranh đã có lúc tưởng như chỉ còn tồn tại trong lời kể. Chính hành trình ấy cho thấy rằng, khi ký ức vẫn còn được giữ gìn và gọi tên đúng cách, di sản chưa bao giờ thật sự biến mất.
Di sản không mất đi – chỉ là chờ được gọi tên
Những dòng tranh Tết từng đứt mạch, từng rời khỏi đời sống trong nhiều thạp kỷ, có thể không còn hiện diện nguyên vẹn như xưa. Nhưng điều chúng để lại vẫn âm thầm tồn tại, bền bỉ và lặng lẽ trong ký ức của con người, trong thẩm mỹ Tết Việt và trong cảm giác khó gọi tên mỗi khi xuân về: cảm giác rằng Tết hôm nay vẫn còn thiếu một điều gì đó rất quen.
Với tranh Tết Kim Hoàng, sự trở lại không chỉ là việc một dòng tranh được phục dựng. Đó là khoảnh khắc ký ức được gọi tên lại, là lúc những sắc đỏ giấy điều, những hình gà trống, lợi nái, thánh thần,… bước ra khỏi trang sách và lời kể, để quay trở lại đời sống đương đại bằng những hình thức mới: Không chỉ trên vách nhà ngày Tết mà trong những buổi trải nghiệm in tranh, trong những thước phim kể chuyện và trong cả những ấn phẩm sáng tạo mang tinh thần Kim Hoàng.
Khi người trẻ hôm nay chạm tay vào mộc bản, tự in một bức tranh Tết Kim Hoàng hay nhìn thấy tinh thần tranh dân gian xuất hiện trong những ấn phẩm sáng tạo đậm dấu ấn Gen Z, đó không còn là sự hoài cổ. Đó là một cách tiếp nối, một cách để di sản không đứng yên trong quá khứ mà tiếp tục sống cùng nhịp sống hiện đại.
Tết xưa đã từng đẹp như thế nào? Và hôm nay chúng ta chọn giữ lại điều gì từ vẻ đẹp ấy?
Chính từ những câu hỏi tưởng như rất khẽ đấy, những cuộc trở về bắt đầu. Không phải để níu giữ quá khứ mà là để mở ra một hành trình mới cho tranh Tết, cho tranh Kim Hoàng và cho những ai vẫn tin rằng di sản chỉ thực sự sống khi được tiếp tục chạm vào, kể lại và làm mới trong chính đời sống hôm nay.
Để hiểu một di sản, đôi khi người ta không cần biết quá nhiều ngay từ đầu. Chỉ cần ở lại lâu hơn một chút với câu chuyện của chúng, chạm gần hơn một chút vào ký ức mà chúng mang theo.
Theo dõi Nét Việt Nam để tiếp tục đồng hành cùng những câu chuyện về di sản Việt, nơi các truyền thống như tranh Tết Kim Hoàng không chỉ được gìn giữ, mà đang được thế hệ trẻ kể tiếp bằng chính trải nghiệm của họ
