Trong tâm thức của người Việt, Tết không chỉ là thời khắc giao hòa của đất trời mà còn là dịp để con người tìm về những giá trị truyền thống qua bàn thờ gia tiên và mâm cỗ tất niên. Giữa vô vàn những món ngon vật lạ của thời hiện đại, khay mứt Tết truyền thống vẫn giữ một vị trí trang trọng, như một biểu tượng của sự ngọt ngào và đoàn viên. Không chỉ đơn thuần là thức quà để tiếp khách, mứt Tết còn là tinh hoa ẩm thực, là lời cầu nguyện cho một năm mới 2026 hanh thông và sung túc.
Và hôm nay, Nét Việt Nam sẽ cùng giải mã ý nghĩa các loại mứt Tết truyền thống và cách lựa chọn mứt Tết “thuần Việt”
Lịch sử mứt Tết: Nghệ thuật gìn giữ tinh hoa từ cung đình đến dân gian
Để hiểu vì sao mứt lại có sức sống bền bỉ đến vậy, ta phải ngược dòng lịch sử mứt Tết về hàng trăm năm trước. Thuở xưa, mứt vốn là thức quà thượng hạng thường xuất hiện trong các buổi yến tiệc cung đình. Các vương triều phong kiến Việt Nam đã nâng tầm những loại trái cây bản địa thành các món “ngự trà” tinh tế.
Nghệ thuật làm mứt thời bấy giờ không chỉ là nấu đường, mà là cả một quy trình “luyện” vị: từ việc chọn những củ gừng già đủ độ cay, những hạt sen tịnh tâm tròn trịa, đến việc canh lửa sao cho đường kết tinh mỏng nhẹ như sương muối đậu trên mặt quả.
Theo thời gian, những bí kíp từ chốn cung đình bắt đầu lan tỏa ra các làng nghề và len lỏi vào từng gian bếp của người dân Việt. Từ một món ăn xa xỉ, mứt trở thành biểu tượng của sự khéo léo, đảm đang của người phụ nữ trong gia đình.
Mỗi vùng miền lại đóng góp vào kho tàng mứt Tết những sắc thái riêng: miền Bắc có mứt sen, mứt quất thanh tao; miền Trung có mứt gừng cay nồng ấm áp; miền Nam lại trù phú với mứt mãng cầu, mứt dừa béo ngậy. Chính sự chuyển mình từ tinh hoa cung đình sang nét bình dị dân gian đã tạo nên một dòng chảy văn hóa xuyên suốt, biến mứt Tết thành “quốc hồn quốc túy” mỗi độ xuân về.
Khay mứt ngũ sắc: Biểu tượng của sự sum vầy và triết lý Ngũ hành
Khay mứt Tết, hay còn được gọi thân thương là hộp bánh mứt, thường được trình bày theo hình tròn hoặc hình cánh hoa mang ý nghĩa của sự viên mãn. Việc lựa chọn và sắp xếp các loại mứt không đơn thuần là sự ngẫu nhiên mà ẩn chứa những quan niệm sâu sắc về vũ trụ và nhân sinh của cha ông ta từ ngàn xưa.
Một khay mứt chuẩn phong vị xưa thường hội tụ đủ “ngũ sắc” theo Ngũ hành, tượng trưng cho sự cân bằng của năm yếu tố: Kim, Mộc, Thủy, Hỏa, Thổ.
Màu trắng tinh khôi của mứt dừa và mứt hạt sen đại diện cho hành Kim.
Sắc xanh của mứt bí hay mứt vỏ bưởi biểu hiện cho hành Mộc.
Màu trầm tối của mứt mận, mứt hồng tượng trưng cho hành Thủy.
Sắc đỏ cam của mứt cà rốt hay mứt khoai lang thuộc về hành Hỏa.
Và cuối cùng là sắc vàng rực rỡ của mứt quất, mứt gừng hiện hữu cho hành Thổ.
Sự hiện diện đầy đủ của các màu sắc này trên bàn trà ngày xuân chính là mong cầu về một năm mới vạn vật sinh sôi, gia đạo bình an và công việc thuận lợi. Khay mứt chính là “điểm chạm” đầu tiên trong những câu chuyện đầu năm. Khi khách đến chơi nhà, chủ nhà sẽ trân trọng mời một miếng mứt, nhấp một ngụm trà sen. Vị ngọt của mứt hòa quyện cùng vị đắng thanh của trà tạo nên một sự cân bằng hoàn hảo, gợi mở những lời chúc tốt đẹp và thắt chặt tình cảm xóm giềng trong không khí rộn ràng của những ngày đầu năm mới.
Giải mã ý nghĩa các loại mứt Tết truyền thống: Lời chúc ẩn sau vị ngọt
Mỗi loại mứt trong khay quà Tết đều mang trong mình một điển tích hoặc một lời chúc riêng biệt mà nếu không tìm hiểu, ta dễ lòng bỏ qua. Hiểu được ý nghĩa sâu xa của từng món mứt sẽ giúp chúng ta thêm trân trọng bàn tay khéo léo của các nghệ nhân cũng như tâm ý của người chuẩn bị.
Mứt gừng thường được xem là linh hồn của khay mứt, nhất là trong cái không khí se lạnh của mùa xuân. Với vị cay nồng đặc trưng, mứt gừng tượng trưng cho cuộc sống ấm cúng, hạnh phúc và giúp xua đuổi tà khí. Miếng mứt gừng cay nồng nhắc nhở con người về tình nghĩa sắt son, bền chặt dù trải qua bao cay đắng ngọt bùi của cuộc đời.
Trong khi đó, mứt hạt sen trần – vốn được mệnh danh là “vua” của các loại mứt – mang vẻ đẹp tinh tế và quý phái. Những hạt sen tròn trịa, bao phủ bởi lớp đường kết tinh trắng mịn tượng trưng cho sự sum họp và lời chúc “đa tử đa tôn”. Vị bùi thanh của sen còn mang ý nghĩa về sự thanh cao, cầu mong một năm mới với tâm thế bình an.
Tiếp đến là mứt quất, loại mứt thường được tạo hình như những bông hoa mai vàng. Trong tiếng Hán, chữ “Quất” phát âm gần giống với “Cát” trong cát tường, vì thế đây là biểu tượng của sự may mắn, thịnh vượng và tài lộc. Sự góp mặt của mứt dừa sợi dài quấn quýt hay mứt bí giòn sần sật lại gửi gắm hy vọng về hạnh phúc gia
đình viên mãn và sức khỏe dồi dào, bền bỉ.
Nghệ thuật dâng cúng mứt Tết lên bàn thờ gia tiên
Trong văn hóa Việt, việc chuẩn bị đồ dâng cúng tổ tiên luôn được đặt lên hàng đầu bởi đó là đạo lý “uống nước nhớ nguồn”. Khay mứt Tết dâng lên bàn thờ phải được chuẩn bị một cách kỹ càng, trang trọng và đầy thành kính.
Lịch sử mứt Tết gắn liền với việc tuyển chọn những loại trái cây bản địa tươi ngon nhất. Người Việt xưa thường tự tay sên mứt tại nhà, tỉ mỉ từng công đoạn từ chọn quả đến canh lửa, cốt để thể hiện lòng thành đối với ông bà tổ tiên.
Khay mứt cúng thường được đặt ở vị trí phía trước bát hương hoặc bên cạnh mâm ngũ quả, tạo nên một sự hài hòa cho không gian thờ tự, mang lại cảm giác ấm cúng mà trang nghiêm. Khi gia chủ thắp nén nhang thơm, khấn nguyện mong tổ tiên chứng giám cho lòng thành, vị ngọt của mứt như một lời hứa về một năm mới “ngọt ngào”, hanh thông và tràn đầy hy vọng.
Đây là nét đẹp văn hóa truyền thống cần được gìn giữ qua bao thế hệ.
Cách chọn mứt “thuần Việt” để giữ đúng phong vị Tết xưa trong năm 2026
Bước sang năm 2026 Bính Ngọ, khi thị trường tràn ngập các loại bánh kẹo công nghiệp, việc tìm lại giá trị của mứt truyền thống trở thành một nét sống đẹp, thể hiện lòng tự hào dân tộc. Việc nhận diện mứt truyền thống “sạch” không khó nếu chúng ta chú ý đến những chi tiết nhỏ.
Mứt truyền thống chuẩn vị thường được làm từ nguyên liệu tự nhiên và không sử dụng phẩm màu công nghiệp. Mứt gừng đúng chuẩn sẽ có màu vàng nhạt với các vân đường tự nhiên; mứt hạt sen có màu hơi ngà thay vì trắng tinh khiết do không dùng chất tẩy; mứt quất thì phải giữ được độ trong của vỏ và nhìn rõ các thớ múi bên trong.
Để giữ đúng phong vị, bạn nên ưu tiên chọn mua mứt từ các làng nghề truyền thống lâu đời hoặc các cơ sở sản xuất thủ công có uy tín. Đây không chỉ là cách để thưởng thức hương vị nguyên bản mà còn là hành động trực tiếp giúp gìn giữ di sản ẩm thực và ủng hộ những nghệ nhân tâm huyết.
Ngoài ra, việc bảo quản cũng rất quan trọng để giữ mứt luôn ngon suốt những ngày Tết. Bạn nên đựng mứt trong hũ thủy tinh kín hoặc hộp thiếc, tránh để mứt tiếp xúc quá lâu với không khí vì đường dễ bị chảy, làm mất đi độ giòn và hương vị đặc trưng.
Kết
Trải qua bao thăng trầm của thời gian, các loại mứt Tết truyền thống vẫn luôn là cầu nối văn hóa giữa quá khứ và hiện tại. Mỗi lát mứt gừng, mỗi hạt sen trần không chỉ là món ăn, mà là cả một bầu trời ký ức, là bài học về lòng biết ơn và khát vọng về một cuộc sống tốt đẹp. Tết Bính Ngọ 2026 này, giữa những bộn bề toan tính của cuộc sống hiện đại, hãy dành thời gian ngồi lại bên khay mứt, nhấp ngụm trà xanh để thấy rằng: Hạnh phúc đôi khi chỉ đơn giản là vị ngọt thanh tao hiện hữu trong hơi ấm của gia đình.
