Khi kim đồng hồ nhích dần về khoảnh khắc 0 giờ ngày 1/1, hàng triệu người Việt lại cùng nhau đếm ngược trong tiếng nhạc và pháo hoa rực rỡ. Thế nhưng, có bao giờ bạn tự hỏi, từ khi nào một ngày lễ có nguồn gốc phương Tây lại trở thành một phần không thể thiếu trong đời sống tinh thần của người dân Việt? Thực tế, lịch sử Tết Tây tại Việt Nam không đơn thuần là sự thay đổi của những tờ lịch trên tường, mà là một hành trình dài của sự tiếp biến văn hóa đầy thú vị suốt hơn một thế kỷ qua., mà là một câu chuyện dài về sự giao thoa văn hóa đầy thú vị suốt hơn một thế kỷ qua.
Những tờ lịch Dương đầu tiên và sự lạ lẫm của người dân phố thị
Lịch sử Tết Tây tại Việt Nam bắt đầu gắn liền với sự hiện diện của người Pháp vào cuối thế kỷ XIX. Vào thời điểm đó, đối với đại đa số người dân Việt Nam – những người vốn sống dựa vào chu kỳ canh tác lúa nước và âm lịch – thì ngày 1/1 là một khái niệm hoàn toàn xa lạ. Những tờ lịch mới này ban đầu chỉ được sử dụng trong các cơ quan công quyền, tòa án và trường học do chính quyền bảo hộ thiết lập nhằm đồng bộ hóa thời gian làm việc với chính quốc.
Trong giai đoạn đầu của lịch sử Tết Tây, ngày đầu năm mới Dương lịch thường chỉ giới hạn trong các dinh thự của người Pháp được trang hoàng lộng lẫy. Tại các địa điểm biểu tượng như Nhà hát Lớn hay khách sạn Metropole ở Hà Nội và Continental ở Sài Gòn, giới thượng lưu phương Tây tổ chức những buổi dạ tiệc khiêu vũ, uống rượu sâm panh. Người dân bản xứ thời bấy giờ gọi đó là “Tết của quan Tây”, một ngày lễ xa hoa mà họ chỉ có thể quan sát từ xa với sự tò mò về một lối sống hoàn toàn mới lạ từ phương trời Âu.
Sự ra đời của tên gọi và quá trình Việt hóa trong lịch sử Tết Tây
Cái tên “Tết Tây” ra đời một cách tự nhiên trong ngôn ngữ của người dân như một sự phân biệt rạch ròi với Tết Nguyên Đán truyền thống (Tết Ta).
Theo dòng chảy của lịch sử Tết Tây, cùng với sự phát triển của tầng lớp trí thức và thị dân, người Việt bắt đầu làm quen và dần chấp nhận ngày lễ này như một cột mốc thời gian mới. Từ chỗ đứng ngoài quan sát, người dân đô thị đã bắt đầu học cách hưởng ứng không khí năm mới theo phong cách phương Tây nhưng vẫn giữ lại những nét lịch lãm, kín đáo vốn có của người Việt.
Vào những năm 1930 – 1940, lịch sử Tết Tây ghi nhận một bước chuyển mình quan trọng khi ngày lễ này len lỏi vào báo chí và đời sống thường nhật. Trên các tờ báo như Phong Hóa hay Ngày Nay, người ta bắt đầu thấy những bài thơ mừng năm mới vào ngày 1/1 hay những lời chúc tụng giữa các văn nghệ sĩ.
Các hiệu may, tiệm giày hay hàng bánh kẹo ở phố Tràng Tiền hay đường Catinat cũng bắt đầu nhộn nhịp hơn vào dịp này. Tết Tây dần thoát khỏi cái mác “lễ hội ngoại quốc” để trở thành một cái cớ để người ta tặng nhau những tấm thiệp, diện những bộ đồ tân thời nhất và xuống phố dạo chơi dưới tiết trời se lạnh.
Lịch sử Tết Tây trong thời kỳ chuyển mình của dân tộc
Sau khi đất nước giành được độc lập năm 1945, lịch sử Tết Tây bước sang một trang mới khi ngày 1/1 chính thức được Chính phủ Việt Nam Dân chủ Cộng hòa ghi nhận là một ngày nghỉ lễ chính thức. Tuy nhiên, trong suốt những năm tháng kháng chiến và thời kỳ bao cấp gian khó, Tết Tây lại mang một dáng vẻ trầm mặc và giản dị hơn nhiều so với vẻ hào nhoáng trước đó.
Như đã nhắc đến trong bài viết về “Quà Tết Tây thời bao cấp“, dịp này chủ yếu là lúc các cơ quan đoàn thể tổng kết thi đua và phát phần thưởng cho cán bộ công nhân viên. Dù món quà chỉ đơn giản là túi bánh quy hay chai rượu chanh mậu dịch, nhưng ý nghĩa của nó đã chuyển dịch hoàn toàn. Tết Tây lúc này không còn là một lễ hội phố thị xa xỉ, mà trở thành một dịp nghỉ ngơi mang tính gia đình, là khoảng lặng để người lao động hồi phục sức khỏe trước khi bước vào cuộc đại lễ Nguyên Đán của dân tộc. Đây là một giai đoạn đặc biệt trong lịch sử Tết Tây, minh chứng cho sự kiên cường và cách người Việt tìm thấy niềm vui ngay trong thiếu thốn.
Sự bùng nổ của văn hóa Countdown và tương lai của lịch sử Tết Tây
Bước sang thế kỷ XXI, đặc biệt là trong kỷ nguyên hội nhập, lịch sử Tết Tây tại Việt Nam đã hoàn toàn lột xác. Sự bùng nổ của truyền thông và văn hóa toàn cầu đã mang khái niệm “Countdown” (đếm ngược) về khắp các tỉnh thành. Đêm 31/12 giờ đây đã trở thành một lễ hội âm nhạc rực rỡ với ánh sáng laser và âm thanh sôi động tại các quảng trường lớn. Hình ảnh biển người tập trung tại phố đi bộ hồ Gươm hay phố đi bộ Nguyễn Huệ chính là dấu mốc hiện đại nhất trong dòng chảy lịch sử Tết Tây.
Dù sôi động là thế, nhưng tinh thần của người Việt đối với ngày 1/1 vẫn giữ được một độ lùi rất riêng. Đối với đa số, Tết Tây là cột mốc của công việc, là thời điểm để hoàn tất mọi hồ sơ, báo cáo của năm cũ. Sau khi vui chơi hết mình trong đêm giao thừa Dương lịch, người ta lại thường dành ngày đầu năm để ngồi lại bên nhau, nhâm nhi tách cà phê và thong thả bàn tính về những kế hoạch sắm sửa cho cái Tết Ta đang cận kề. Sự hòa quyện này chính là điểm độc đáo nhất trong lịch sử Tết Tây của dân tộc ta.
Giá trị vĩnh cửu của những khởi đầu mới qua lịch sử Tết Tây
Trải qua hành trình hơn một thế kỷ, từ một ngày lễ lạ lẫm đến khi trở thành “Tết Tây” thân thuộc, ngày 1/1 đã khẳng định sức sống mãnh liệt của mình. Nhìn lại lịch sử Tết Tây, chúng ta thấy được sự cởi mở nhưng cũng đầy bản lĩnh của văn hóa Việt: chúng ta không chối bỏ cái mới, mà chọn lọc và dung hòa nó vào tâm hồn dân tộc. Tết Tây mang đến sự năng động, trẻ trung và hơi thở quốc tế; trong khi Tết Ta vẫn giữ vững linh hồn và cội nguồn phong tục ngàn đời.
Sự tồn tại song song của hai cái Tết trong đời sống hiện đại là minh chứng cho một Việt Nam luôn hướng về tương lai nhưng không bao giờ quên đi quá khứ. Dù là đứng dưới tháp chuông nhà thờ nghe tiếng chuông Giáng sinh xưa ngân vang, hay đứng giữa quảng trường rực rỡ ánh sáng đếm ngược năm mới, thì mong muốn sâu thẳm nhất của mỗi người Việt vẫn là sự bình an, sum họp. Lịch sử Tết Tây sẽ còn tiếp tục được viết tiếp bằng những cảm xúc mới, nhưng giá trị về một sự khởi đầu tốt đẹp sẽ mãi mãi trường tồn theo thời gian.
Nét Việt Nam hy vọng bài viết đã giúp bạn hiểu rõ hơn về lịch sử Tết Tây và những câu chuyện văn hóa đằng sau ngày lễ này. Đừng quên chia sẻ kỷ niệm năm mới của bạn cùng chúng mình nhé!
